VỊ THẾ CỦA ĐỨC TRONG KỶ NGUYÊN "NEW SPACE"
Bài viết của tác giả: Insa Wrede - Không gian vũ trụ cấu thành một cơ sở hạ tầng chiến lược và hứa hẹn mang lại những cơ hội kinh doanh trị giá hàng tỷ đô la. Các công ty của Đức cũng đang tích cực tham gia vào cuộc chạy đua này. Tuy nhiên, liệu họ có cơ hội bắt kịp nhịp độ trong cuộc đua "New Space" (Không gian mới) mang tầm vóc thế giới hay không?
Nền kinh tế không gian là một lĩnh vực kinh doanh trị giá hàng tỷ đô la. Theo một nghiên cứu do công ty cố vấn điều hành Roland Berger và Liên đoàn Công nghiệp Đức (BDI) thực hiện, quy mô thị trường hiện đang đạt mức khoảng 600 tỷ đô la Mỹ. Và xu hướng này vẫn đang trên đà tăng trưởng: đến năm 2040, con số này có thể chạm mốc 2.000 tỷ Euro. Số tiền đó xấp xỉ gấp 4 lần quy mô ngân sách liên bang của Đức trong năm 2025.
Nơi nào hứa hẹn những cơ hội kinh doanh béo bở như vậy, nơi đó sẽ có nhiều kẻ khao khát giành lấy một phần chiếc bánh thị trường. "New Space" hiện đang là từ khóa thời thượng nhất. Thuật ngữ này dùng để chỉ quá trình thương mại hóa hoạt động bay vào không gian, một quá trình ngày càng được thúc đẩy mạnh mẽ bởi các doanh nghiệp tư nhân.
Hiện tại, 150 tỷ đô la đang đổ vào thị trường được gọi là "thượng nguồn" (Upstream), tức là đầu tư vào việc sản xuất các cơ sở hạ tầng cần thiết, bao gồm cả trên trái đất lẫn trong không gian, chẳng hạn như hỏa tiễn đẩy, các trạm mặt đất và vệ tinh. Phần lớn nhất, xấp xỉ 450 tỷ USD, được dành cho các ứng dụng "hạ nguồn" (Downstream): những hoạt động dựa trên dữ liệu được thực hiện nhờ vào các hoạt động vận hành trong không gian.
Âu Châu đặt mục tiêu trở nên độc lập hơn với các quốc gia nước ngoài trong lĩnh vực du hành không gian. Hỏa tiễn đẩy Ariane 6 đã vận chuyển các vệ tinh thuộc sở hữu của Amazon trong chuyến bay thương mại đầu tiên của mình. Hiện nay, thị trường hỏa tiễn đẩy đầy béo bở này đang bị chi phối bởi công ty SpaceX của Mỹ. © Ronan Lietar/AFP
"Ngày nay, về bản chất cốt lõi, 'New Space' đã thực sự trở thành một lĩnh vực kinh doanh dựa trên dữ liệu," ông Matthias Wachter thuộc BDI nhận định. Ông hiện đảm nhiệm vai trò Giám đốc điều hành của Sáng kiến "New Space" Đức, đồng thời là Đồng Trưởng bộ phận Đổi mới sáng tạo, An ninh và Công nghệ tại BDI.
Sự chuyển mình của không gian đã trở thành một lĩnh vực thương mại
Kể từ khi mới ra đời, hoạt động bay vào không gian đã trải qua một cuộc chuyển đổi mang tính nền tảng. Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, đây chủ yếu là một cuộc đua song mã giữa Hoa Kỳ và Liên Xô; cả động lực thúc đẩy lẫn nguồn kinh phí thực hiện đều hoàn toàn đến từ phía nhà nước.
Vào khoảng năm 2000, các chính phủ quốc gia ngày càng chuyển dịch sang vai trò của một khách hàng. Kể từ đó đến nay, các dịch vụ như phóng hỏa tiễn, khai triển vệ tinh và các hoạt động vận hành khác ngày càng thường xuyên được các chính phủ đặt mua từ các công ty tư nhân. Chính sự chuyển dịch này đã đánh dấu sự ra đời của những công ty như SpaceX và Blue Origin.
Sự xuất hiện của các loại hỏa tiễn tái xử dụng được xem là một cột mốc quan trọng trong quá trình phát triển này. Họ đã giúp việc vận chuyển vào không gian trở nên phải chăng hơn đáng kể, qua đó mở ra những ứng dụng và lĩnh vực kinh doanh mới cho nhiều công ty khác. Theo công ty tư vấn điều hành McKinsey, chỉ riêng chi phí phóng hỏa tiễn đã giảm tới 90% trong vòng 20 năm qua.
Cách các công ty tư nhân kinh doanh trong không gian
Mặc dù SpaceX và Blue Origin chiếm một vị trí nổi bật trong tâm trí quần chúng, vẫn còn rất nhiều công ty khác đang hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực không gian, bao gồm cả tại Đức. Hoạt động này không chỉ xoay quanh các hỏa tiễn và vệ tinh, mà còn bao gồm các hoạt động kinh doanh được hiện thực hóa *nhờ vào* kỹ nghệ không gian.
Chẳng hạn, theo BDI (Liên đoàn Công nghiệp Đức), khoảng ba phần tư các công ty hoạt động trong lĩnh vực không gian đều có khách hàng đến từ các ngành kỹ nghệ truyền thống. Nông nghiệp thông minh, Logistics, kỹ nghệ 4.0, giám sát cơ sở hạ tầng và xe tự lái, ngày càng có nhiều công ty thuộc đa dạng các lĩnh vực đang tận dụng dữ liệu thu thập từ vệ tinh cho vô vàn ứng dụng khác nhau. Mọi quy mô doanh nghiệp đều hiện diện trong lĩnh vực này, từ các công ty khởi nghiệp (start-up) và doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) cho đến các đơn vị kết hợp hệ thống quy mô lớn.
"Các dịch vụ như thông tin liên lạc, định vị, dẫn đường, đồng bộ thời gian và quan sát Trái Đất sẽ là điều không thể hình dung nếu thiếu đi kỹ nghệ khong gian. Những lĩnh vực cụ thể này đang đứng trước triển vọng tăng trưởng mạnh mẽ," ông Björn Hagemann, một Đối tác cấp cao tại McKinsey, nhận định.
Vai trò của các công ty Đức trong kỷ nguyên "Không gian Mới" (New Space)
Chỉ riêng tại Đức, hiện có 3 công ty đang tập trung phát triển các phương tiện phóng hỏa tiễn. Nhiều kỳ vọng đang được đặt vào các dòng hỏa tiễn do Isar Aerospace, có trụ sở tại Munich chế tạo. Công ty Rocket Factory Augsburg và HyImpulse Technologies (có trụ sở tại Neuenstadt am Kocher) cũng đang chế tạo các dòng hỏa tiễn của riêng mình, hiện đang trong giai đoạn thử nghiệm.
Auf der © Isar AerospaceNgoài ra, một số công ty khác chuyên sản xuất vệ tinh. "Chúng tôi sở hữu một lượng lớn các công ty thuộc 'hạ nguồn' (Downstream), những đơn vị tận dụng dữ liệu vệ tinh để xây dựng các mô hình kinh doanh mới dựa trên nền tảng dữ liệu," ông Matthias Wachter cho biết. Trong số đó có công ty OHB (có trụ sở tại Bremen), đơn vị chuyên phát triển các hệ thống vệ tinh hoàn chỉnh cũng như sản xuất các cơ phận cho dòng hỏa tiễn Ariane (bên cạnh nhiều hoạt động khác). The Exploration Company (trụ sở tại Planegg) chuyên chế tạo các khoang hỏa tiễn có khả năng tái sử dụng.
OroraTech cung cấp các giải pháp giám sát cháy rừng từ không gian. Các vệ tinh của ConstellR chuyên thu thập các dữ liệu nhiệt, những chỉ dấu phản ánh hoạt động của con người, tình trạng quá tải của cơ sở hạ tầng và các tác động đến môi trường. Công ty LiveEO có trụ sở tại Berlin phân tích hoàn toàn tự động dữ liệu từ vệ tinh và máy bay không người lái, nhằm giám sát các mạng lưới cơ sở hạ tầng trên toàn thế giới, chẳng hạn như các tuyến đường sắt của Deutsche Bahn.
Những khoản đầu tư tốn kém, liệu có thực sự xứng đáng?
Để bảo đảm khu vực tư nhân tiếp tục phát triển thịnh vượng, nhà nước Đức buộc phải đầu tư vào lĩnh vực không gian. Đây là yêu cầu được đưa ra bởi các tổ chức như Hiệp hội kỹ nghệ Hàng không Không Gian Đức (BDLI) và Liên đoàn kỹ nghệ Đức (BDI).
Cuộc tấn công mạng nhằm vào mạng lưới KA-SAT ngay trước khi Nga phát động cuộc xâm lược Ukraine đã khiến các mạng lưới trạm mặt đất vệ tinh tại một số quốc gia Âu châu bị tê liệt chỉ trong vòng vài phút, gây ra những hệ lụy đối với hoạt động thông tin liên lạc quân sự, các doanh nghiệp, cơ quan chính phủ và các cơ sở năng lượng. © La Nacion/ZUMA/picture allianceTuy nhiên, nền kinh tế Đức hiện đang gặp khó khăn. Một mặt, tăng trưởng kinh tế đang trì trệ, và việc cắt giảm chi tiêu là điều cần thiết ở nhiều lĩnh vực. Mặt khác, hoạt động du hành vũ trụ lại đòi hỏi những khoản chi phí khổng lồ. Dẫu vậy, theo lập luận của ông Wachter, Đức không thể chấp nhận việc bị thua kém trong lĩnh vực không gian. "Du hành không gian không phải là một mối quan tâm nhẹ hay đơn thuần là một dự án mang tính biểu tượng; ngược lại, nó chính là chìa khóa mở ra vô vàn kỹ nghệ tương lai ngay trên Trái Đất này."
Theo công ty cố vấn Deloitte, các lĩnh vực như định vị, thông tin liên lạc, định thời gian và quan sát Trái Đất hiện đang đóng vai trò trọng tâm đối với cơ sở hạ tầng thiết yếu. Chính vì thế, các tài sản đặt trong không gian tạo thành một phần sống còn của hệ thống cơ sở hạ tầng thiết yếu đó. Việc phải phụ thuộc vào các quốc gia khác trong những lĩnh vực trọng điểm và cơ sở hạ tầng thiết yếu sẽ tiềm ẩn những rủi ro đáng kể.
Nhiều hơn, nhưng vẫn chưa đủ
Trong 3 năm tới, Đức dự kiến sẽ đóng góp khoảng 5,4 tỷ Euro cho Cơ quan Không Gian Âu Châu (ESA), một con số cao hơn đáng kể so với giai đoạn trước đây. Cam kết này, đã được chính thức phê duyệt vào cuối năm 2025.
Hơn nữa, 35 tỷ Euro đã được lên kế hoạch đầu tư vào các năng lực không gian phục vụ mục đích quân sự trong vòng năm năm tới. Một số dịch vụ không gian này có thể được tận dụng cho cả mục đích quân sự lẫn dân sự.
Nghe có vẻ là một khoản tiền khổng lồ, nhưng liệu nó có thực sự tương xứng khi đặt lên bàn cân so sánh với các quốc gia khác? Trong năm 2024, Hoa Kỳ nắm giữ thị phần thị trường khoảng 40%, tiếp theo là khu vực Á Châu với 20% và Âu Châu với 17%. Theo nhận định của Roland Berger, để duy trì thị phần hiện tại của Âu Châu cho đến năm 2040, lục địa này sẽ cần phải đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng, một mục tiêu đòi hỏi phải có thêm các khoản đầu tư bổ sung với tổng trị giá lên tới 237 tỷ Euro. Để nâng thị phần của Âu Châu trên thị trường không gian toàn cầu lên mức 25% vào năm 2040, Đức sẽ cần phải gia tăng mức đầu tư hàng năm vào lĩnh vực không gian từ 4 tỷ Euro lên 10 tỷ Euro vào thời điểm đó.
Tuy nhiên, theo Roland Berger, việc đơn thuần chi tiêu nhiều tiền hơn vẫn chưa đủ: khu vực tư nhân cần nhận được sự hỗ trợ để có thể chuyển hóa thành công các ý tưởng đổi mới sáng tạo thành những dự án kinh doanh thương mại thực tế. Các yêu cầu của họ bao gồm cắt giảm quan liêu, nới lỏng quy định, cải cách cơ cấu, cùng những hợp đồng chủ chốt đầy táo bạo từ phía chính phủ.
"Chúng ta đang phải đối mặt với một cuộc chạy đua nước rút đầy cam go nhằm bắt kịp đà phát triển, nếu muốn theo kịp người Mỹ," ông Wachter nhận định. "Tuy nhiên, hoàn toàn không có lý do gì để chúng ta phải e dè hay lẩn tránh khi nói đến lĩnh vực kỹ nghệ không gian. Bất cứ thành tựu kỹ nghệ nào mà người Mỹ đạt được trong nhiều lĩnh vực, chúng ta cũng đều có thể làm được. Điều này được minh chứng rõ nét qua thực tế là chúng ta đang đóng một vai trò vô cùng nổi bật trong rất nhiều chương trình của Mỹ."
Vũ Thái An, người lính VNCH, ngày 11-5-2026
