NHỮNG KẾT QUẢ TRÁI CHIỀU KHÔNG NHƯ MONG ĐỢI CỦA CÁC NHÀ LÃNH ĐAO MỸ
Nhiều đời tổng thống Mỹ đã nhiều lần xử dụng quân đội để lật đổ các nhà lãnh đạo không mong muốn ở nước ngoài. Kết quả thu được khá trái chiều và cũng phụ thuộc vào quan điểm về thành công của những người lãnh đạo.
Ngay từ đầu, Mỹ và Israel đã làm rõ mục tiêu họ muốn đạt được với cuộc chiến ở Iran: loại bỏ mọi mối đe dọa quân sự hạt nhân hoặc thông thường từ Teheran và lật đổ chế độ giáo sĩ suy yếu.
Không quốc gia nào có nhiều kinh nghiệm hơn Hoa Kỳ trong các hoạt động được gọi là "thay đổi chế độ": Theo một nghiên cứu, chỉ riêng trong Chiến tranh Lạnh (1947-1989), Mỹ đã thực hiện 72 nỗ lực nhằm thay đổi cán cân quyền lực ở nước ngoài theo hướng có lợi cho mình. Đây chủ yếu là các hoạt động tình báo bí mật (trong 64 trường hợp), với tỷ lệ thành công khoảng 40%.
Năm 1953, CIA của Mỹ, cùng với MI6 của Anh, đã thành công trong việc lật đổ Thủ tướng Iran lúc bấy giờ là Mohammed Mossadegh. Tuy nhiên, kết quả là, Shah Mohammed Reza ngày càng bị coi là "tay sai của Mỹ" và bị lật đổ trong cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979. Chế độ thần quyền và ngày càng đàn áp được thiết lập vào thời điểm đó hiện đang là mục tiêu của các cuộc không kích hiện nay.
Ngay cả một chiến dịch thay đổi chế độ thành công trong ngắn hạn cũng có thể dẫn đến những vấn đề mới về sau. Dưới đây là tổng quan về một số chiến dịch thay đổi chế độ bí mật hoặc công khai có sự tham gia của Mỹ.
Libya (2011)
Khi cái gọi là Mùa xuân Ả Rập khơi dậy hy vọng về sự thay đổi trên khắp Bắc Phi vào mùa xuân năm 2011, sự kháng cự chống lại nhà cai trị lâu năm Muammar al-Gaddafi cũng gia tăng ở Libya. Mỹ, dưới thời Tổng thống Barack Obama, đã sớm đứng về phía những người phản đối ông ta, cái gọi là Hội đồng Chuyển tiếp Quốc gia. Mỹ, Pháp và Anh đã tiến hành các cuộc không kích, ngay sau đó dưới sự bảo trợ của chiến dịch "Người bảo vệ Thống nhất" của NATO. Vào tháng 10, một máy bay không người lái của Mỹ và một máy bay chiến đấu của Pháp đã tấn công đoàn xe của Gaddafi trước khi ông ta bị các chiến binh của Hội đồng Chuyển tiếp Quốc gia tiêu diệt.
Gần 15 năm sau, Libya vẫn bị chia rẽ về chính trị và chìm trong bất ổn nghiêm trọng.
Iraq (2003)
Ngày 1 tháng 5 năm 2003, chỉ vài tuần sau khi lật đổ nhà độc tài Saddam Hussein, Tổng thống Mỹ lúc bấy giờ George W. Bush tuyên bố kết thúc cuộc chiến tranh Iraq: "Nhiệm vụ hoàn thành" được treo trên biểu ngữ phía sau bục phát biểu của ông trên boong Hàng Không Mẫu Hạm USS Abraham Lincoln. "Quá trình chuyển đổi từ chế độ độc tài sang dân chủ sẽ mất thời gian, nhưng nó đáng để nỗ lực hết sức," Bush nói. "Liên minh của chúng ta sẽ ở lại cho đến khi công việc hoàn thành. Sau đó, chúng ta sẽ rời đi và để lại một Iraq tự do."
Nhưng cuộc chiếm đóng sau đó không mang lại hòa bình hay ổn định: Các thể chế nhà nước bị suy yếu, và nước láng giềng Iran ủng hộ các lực lượng dân quân Shia tham gia vào các cuộc giao tranh ngày càng ác liệt với các đơn vị Sunni. Trong khoảng trống quyền lực, nhóm khủng bố ISIS trỗi dậy trở thành một thế lực mạnh, làm bất ổn thêm cho Iraq, Syria và toàn bộ khu vực.
Theo nhà sử học Mỹ Joseph Stieb, người Mỹ lúc đó đã nhầm tưởng rằng các giá trị của nền dân chủ tự do sẽ thắng thế trong tình huống như vậy. "Họ tin rằng các chế độ như ở Iraq sẽ tương đối dễ bị thay thế sau khi bị lật đổ."
Nhiệm vụ hoàn thành: George W. Bush sau đó thừa nhận biểu ngữ đó đã gây hiểu lầm. © Stephen Jaffe/AFP/Getty Images
Afghanistan (2001)
Một cuộc chiến khác nhằm mục đích thay đổi chế độ gắn liền với George W. Bush: Chỉ 4 tuần sau các cuộc tấn công khủng bố ngày 11 tháng 9 năm 2001, quân đội Mỹ đã phát động "Chiến dịch Tự do Bền vững" ở Afghanistan. Chế độ Taliban hiện tại nhanh chóng bị lật đổ, nhưng ở đây, chính phủ mới được Mỹ hậu thuẫn cũng chỉ có thể duy trì quyền lực trong một thời gian.
Sau khi các lực lượng quốc tế, bao gồm cả Đức, giảm quân số vào năm 2014, Taliban dần dần giành lại lãnh thổ. Chúng tiến hành các cuộc tấn công và ngày càng làm suy yếu chính phủ liên minh. Trong năm cuối nhiệm kỳ đầu tiên, Donald Trump đã đạt được thỏa thuận với Taliban về việc rút quân đội Mỹ còn lại, đổi lại họ sẽ không bị tấn công. Ngay sau khi quân đội Mỹ cuối cùng rút đi dưới thời Joe Biden vào năm 2021, Taliban đã giành lại quyền kiểm soát hoàn toàn và quay trở lại hệ thống chính trị tồn tại trước cuộc xâm lược của Mỹ.
Việc rút quân vội vã khỏi Afghanistan được xem là điểm yếu trong nhiệm kỳ của Tổng thống Mỹ Joe Biden. © Saul Loeb/AFP/Getty Images
Panama (1989)
Vào những năm 1980, Panama được cai trị bởi nhà độc tài Manuel Noriega. Ông ta từng nhận lương từ CIA trong nhiều năm trước khi trở thành gánh nặng cho chính phủ Mỹ trong cơn bão vụ bê bối Iran-Contra. Dưới sự cai trị của ông ta, Panama là trung tâm của những kẻ buôn bán ma túy; hơn nữa, Mỹ lo sợ bị loại khỏi kế hoạch mở rộng kênh đào Panama.
Tháng 5 năm 1989, chính trị gia đối lập Guillermo Endara thắng cử tổng thống; tuy nhiên, Noriega từ chối công nhận chiến thắng. Suốt năm 1989, căng thẳng leo thang cho đến tháng 12, khi Tổng thống Mỹ George H.W. Bush ra lệnh thực hiện Chiến dịch Chính nghĩa (Operation Just Cause), một chiến dịch quân sự nhằm lật đổ Noriega. Ngày 20 tháng 12, Endara nhậm chức tổng thống; 2 tuần sau, Noriega đầu hàng. Sau đó, ông phải thụ án tù ở Mỹ, Pháp và Panama, và qua đời năm 2017. Chi phí của chiến dịch quân sự sau đó được ước tính là 331 triệu đô la Mỹ.
Chiến dịch Chính nghĩa đã khởi xướng một quá trình dân chủ hóa ở Panama © Spec. Morland/Everett Collection/picture alliance
Grenada (1983)
Từ năm 1979 trở đi, quốc gia Karibik Grenada ngày càng liên kết chính trị với Liên Xô. Khi Thủ tướng đương nhiệm, Maurice Bishop, cố gắng xoa dịu Mỹ, ông đã bị lật đổ và ám sát bởi lực lượng quân sự. Trong tình hình này, Tổng thống Mỹ Ronald Reagan, được một số quốc gia Karibik ủng hộ, đã phát động cuộc xâm lược – vấp phải sự kháng cự quyết liệt từ chính phủ Anh, vốn coi quốc gia thành viên Khối Thịnh vượng chung này là phạm vi ảnh hưởng của mình. Sau khi quân đội Mỹ rút lui, Nữ hoàng Elizabeth II đã bổ nhiệm một chính phủ chuyển tiếp.
Cộng hòa Dominica (1965)
Sau nhiều cuộc đảo chính, Cộng hòa Dominica đứng trên bờ vực nội chiến vào năm 1965. Sau cuộc bỏ phiếu của Tổ chức các Quốc gia Mỹ châu, Tổng thống Mỹ Lyndon B. Johnson đã phát động cuộc xâm lược. Mục tiêu chính là bảo vệ công dân Mỹ, nhưng trên thực tế, đó cũng là để ngăn chặn một "Cuba thứ hai", một quốc gia xã hội chủ nghĩa ở khu vực lân cận, trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh. Với khoảng 44.400 binh sĩ, Mỹ đã đảm bảo rằng một nhà lãnh đạo được họ chấp nhận sẽ lên nắm quyền.
Trường hợp đặc biệt Venezuela
Sự "thay đổi chế độ" tiềm năng gần đây nhất diễn ra quá gần đây đến nỗi chưa thể đưa ra đánh giá cuối cùng: Đầu tháng 1 năm 2026, Tổng thống Mỹ Trump đã ra lệnh bắt cóc Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro. Ông sẽ bị xét xử tại New York với cáo buộc "khủng bố ma túy". Tại Venezuela, cựu phó tổng thống của ông, Delcy Rodríguez, đã lên nắm quyền. Mặc dù là một phần của chế độ Maduro, Trump đã tuyên bố ý định hợp tác với bà. Đổi lại, Mỹ sẽ được khai thác với trữ lượng dầu mỏ khổng lồ của quốc gia Nam Mỹ này.
Tổng thống Mỹ Donald Trump, đứng cạnh Ngoại trưởng Marco Rubio và Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth – liệu chiến dịch ở Venezuela có khuyến khích tổng thống Mỹ tiến hành thêm các hành động quân sự? © Jonathan Ernst/REUTERS
Tuy nhiên, người đoạt giải Nobel Hòa bình năm 2025, bà María Corina Machado, một người ủng hộ ông Trump, cũng mới đây đã tuyên bố ý định trở lại Venezuela và dẫn dắt đất nước hướng tới nền dân chủ. Hai tháng sau sự can thiệp có chủ đích của Mỹ, vẫn chưa rõ đất nước này sẽ phát triển theo hướng nào.
Bài viết của tác giả: David Ehl
4-3-2026
