VIỆC ANH QUỐC QUAY TRỞ LẠI VỚI EU CÓ THỂ LÀM THAY ĐỔI THẾ GIỚI
Bài viết của Torsten Riecke trên Handelsblatt: "Có những thập niên mà chẳng có gì xảy ra; và có những tuần lễ mà mọi việc diễn ra dồn dập như cả thập niên gộp lại." Ngay cả câu nói nổi tiếng của Lenin, xuất phát từ thời kỳ đầy biến động của Cách mạng Nga, giờ đây cũng không còn lột tả hết được những thay đổi chóng mặt của thời đại chúng ta. Thường thì chỉ cần vài ngày là đủ để tạo nên một bước ngoặt trong lịch sử thế giới. Ngày 23 tháng 6 năm 2016 chính là một ngày định mệnh như vậy.
Vào ngày thứ Năm đó, một bộ phận đa số sít sao tại Vương quốc Anh đã quyết định rời khỏi Liên minh Ău Châu (EU). Brexit đã châm ngòi cho một làn sóng chủ nghĩa dân túy và chủ nghĩa dân tộc trên toàn thế giới, mà cơn địa chấn đó vẫn còn hiện hữu cho đến ngày nay.
Đồng thời, cột mốc kỷ niệm lịch sử này cũng mang đến những dấu hiệu nghiêm chỉnh đầu tiên cho thấy người Anh có thể sẽ đảo ngược quyết định của mình. Một động thái như vậy cũng sẽ đóng vai trò như một rào cản đối với đà trỗi dậy thế giới của các thế lực dân túy cánh hữu và các nhà lãnh đạo độc đoán.
Nhiều người cho rằng tâm chấn chính trị của cuộc biến động dân túy toàn cầu này nằm ở Mỹ, bắt đầu từ sự kiện Donald Trump đắc cử Tổng thống Mỹ vào ngày 8 tháng 11 năm 2016.
Tuy nhiên, trên thực tế, chính cuộc trưng cầu dân ý về tư cách thành viên EU của Anh, diễn ra trước đó 4 tháng, mới là nơi chứng kiến sự bùng phát đầu tiên của nỗi phẫn nộ dồn nén trong đông đảo người dân đối với giới tinh hoa cầm quyền và các chính sách suốt 70 năm qua. Không phải ngẫu nhiên mà ông Trump đã tự ví mình là "Ông Brexit" trong chiến dịch tranh cử tổng thống Mỹ năm 2016.
Có vẻ như là một sự trớ trêu của lịch sử khi người Anh, đúng vào thời điểm kỷ niệm mười năm Brexit, lại đang nghiêm chỉnh được thảo luận về việc quay trở lại EU. Liệu quốc gia đảo quốc vốn đề cao "lẽ thường" này có cuối cùng cũng tỉnh ngộ sau một thập niên đi chệch hướng, đầy rẫy hỗn loạn, mất mát về sự thịnh vượng và những nỗi đắng cay?
Thoạt nhìn, tình hình không diễn ra theo hướng đó. Ngược lại là đằng khác. Thủ tướng Anh Keir Starmer coi như đã hết thời về mặt chính trị chỉ sau 2 năm cầm quyền, bởi ông không thể đưa Vương quốc Anh, vốn đang bị kìm hãm bởi tình trạng tăng trưởng trì trệ kinh niên, thoát khỏi cuộc khủng hoảng triền miên.
Người nhiều khả năng sẽ kế nhiệm ông là Andy Burnham, một thành viên cùng đảng Lao động và cũng là Thị trưởng Manchester; ông sẽ trở thành thủ tướng thứ 7 trong vòng 10 năm trở lại đây. Đang chờ thời ở hậu trường là Nigel Farage, một nhân vật dân túy cánh hữu và là người tiên phong ủng hộ Brexit; đảng Reform UK của ông đã dẫn đầu các cuộc thăm dò dư luận tại Vương quốc Anh trong nhiều tháng qua.
Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng lãnh đạo hiện nay tại London có thể mang lại cơ hội giải tỏa những bế tắc của vấn đề Brexit, tình trạng mà đất nước đã mắc kẹt suốt một thập niên qua. "Tôi mong muốn chúng ta sẽ tái gia nhập [EU] trong cuộc đời mình. Nhưng điều đó không có nghĩa là chúng ta nên tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý khác ngay lúc này," ông Burnham, một đối thủ cạnh tranh với ông Starmer, nhận định.
Dư luận đã đi trước cả những người có tham vọng trở thành thủ tướng: theo một cuộc thăm dò mới của Ipsos, 58% cử tri Anh sẽ bỏ phiếu ủng hộ việc tái gia nhập EU nếu có một cuộc trưng cầu dân ý mới.
Một nửa số người được hỏi ủng hộ việc tổ chức bỏ phiếu toàn dân sau cuộc tổng tuyển cử tiếp theo vào năm 2029, một cuộc đua có thể biến thành màn đối đầu trực diện giữa phe ủng hộ EU ở cánh tả và phe hoài nghi châu Âu (những người ủng hộ Brexit) ở cánh hữu trên bản đồ chính trị.
"Tất nhiên chúng ta sẽ tái gia nhập Liên minh Âu Châu , bởi điều đó rõ ràng mang lại lợi ích kinh tế quốc gia," ông Spencer Livermore, một bộ trưởng thuộc chính phủ Công đảng tại Thượng viện, gần đây đã dự đoán như vậy; ông cũng lưu ý rằng Brexit có thể đã khiến sản lượng kinh tế của Anh sụt giảm tới 8%.
Ông Wes Streeting, người từng từ chức Bộ trưởng Y tế một phần vì phản đối lập trường do dự của ông Starmer đối với vấn đề Âu châu, gọi Brexit là một "sai lầm thảm khốc", một sai lầm mà ông sẽ khắc phục nếu trở thành thủ tướng.
Đây là những quan điểm mới mẻ và thẳng thắn một cách khác thường. Trong một thời gian dài, việc khơi lại những vết thương cũ liên quan đến Brexit là điều cấm kỵ trong giới chính trị London. Ký ức về chiến dịch vận động đầy gay gắt, sự kiện suýt chút nữa đã làm tan rã Vương quốc Anh, vẫn còn quá đau đớn và ám ảnh. Ngay cả ông Farage, người từng là lá cờ đầu của phong trào Brexit, cũng tránh né chủ đề này.
Mặc dù chính quyền các vùng Bắc Ireland, xứ Wales và Scotland đều do các đảng ủng hộ việc tái gia nhập EU lãnh đạo, nhưng liệu đa số cử tri có thực sự bỏ phiếu quay lại trong một cuộc trưng cầu dân ý mới hay không lại phụ thuộc chủ yếu vào cách các đối tác Âu châu đón nhận nước Anh: liệu họ sẽ dang rộng vòng tay chào đón hay dựng lên những rào cản lớn. Vấn đề không chỉ nằm ở những khoản tiền khổng lồ mà còn là lòng tự tôn dân tộc.
Đối với nhiều người dân Anh, châu Âu vẫn là một vấn đề gây tranh cãi và chia rẽ sâu sắc dư luận. "Cho đến tận ngày nay, nhiều người Anh vẫn định hình bản sắc chính trị của mình trước hết là thuộc phe 'Ở lại' (Remainers) hay phe ủng hộ 'Rời đi' (Vote Leave)," bà Sara Hobolt, một nhà khoa học chính trị tại Trường Kinh tế London (LSE), cho biết. Bà mô tả những chia rẽ sâu sắc trong Vương quốc Anh trong cuốn sách mới xuất bản gần đây của mình, *Tribal Politics: How Brexit Divided Britain* (tạm dịch: Chính trị Bộ lạc: Brexit đã chia rẽ nước Anh như thế nào).
Việc Vương quốc Anh quay trở lại EU sẽ không chỉ là thành tựu địa chính trị lớn nhất của Âu châu kể từ cuộc bỏ phiếu định mệnh quyết định rời khỏi khối này một thập niên trước. "Lục địa già", nơi vốn đã bị Mỹ và Trung Quốc gạt sang bên lề, sẽ tuyên bố sự trở lại của mình trên vũ đài quốc tế bằng một thông điệp đầy mạnh mẽ.
Quan trọng hơn cả, điều này sẽ gửi đi một tín hiệu toàn thế giới nhằm chống lại bóng ma của chủ nghĩa dân túy dân tộc mà Brexit từng khơi dậy. Những nhà lãnh đạo theo xu hướng độc đoán như Trump, Tổng thống Nga Vladimir Putin và nhà lãnh đạo quyền lực của Trung Quốc - ông Tập Cận Bình, sẽ không còn có thể chắc chắn rằng chính sách quyền lực "chia để trị" của họ sẽ phát huy tác dụng.
Tuy nhiên, thời điểm đó vẫn chưa đến. "Cuộc đời sẽ trừng phạt những kẻ đến quá muộn," cựu Tổng thống Nga Mikhail Gorbachew từng nói như vậy ngay trước khi Bức tường Berlin sụp đổ vào năm 1989. Song, những người đến quá sớm cũng chẳng thể tránh khỏi tổn thương. "Sẽ cần cả một thế hệ để hàn gắn những vết thương do Brexit gây ra," Michael Heseltine, chính trị gia thuộc Đảng Bảo thủ, nay đã 93 tuổi, từng dự báo trong một cuộc phỏng vấn với tờ *Handelsblatt* cách đây 3 năm. Và điều này đúng với cả hai bờ eo biển Manche. Khác với cuộc chạy nước rút Brexit năm 2016, hành trình quay trở lại sẽ là một cuộc chạy Marathon đầy chông gai.
"Vào dịp kỷ niệm 10 năm Brexit, người Anh bắt đầu thảo luận về việc tái gia nhập cái mà họ gọi là ' Âu châu'," nhà sử học Timothy Garton Ash tại Oxford viết. Tuy nhiên, cũng như hầu hết các cuộc tranh luận của người Anh về " Âu châu " từ trước đến nay, chính Âu châu lại bị gạt ra ngoài lề cuộc đối thoại.
"Cuộc thảo luận hoàn toàn xoay quanh việc điều gì là tốt nhất cho nước Anh về mặt kinh tế và các chiến lược chính trị của Anh để đạt được mục tiêu đó," Garton Ash cảnh báo; "những suy nghĩ hay mối quan tâm của phần còn lại Âu châu hầu như không được tính đến, hoặc nếu có thì cũng rất mờ nhạt."
Nhiều người vẫn coi việc Anh rời khỏi EU là một sự ngẫu nhiên của lịch sử. Ngay cả Boris Johnson và Nigel Farage, những người đi đầu trong chiến dịch "Rời khỏi" (Leave), cũng không tin rằng họ có thể giành chiến thắng vào ngày trước khi cuộc bỏ phiếu diễn ra. Kết quả cuối cùng sít sao đến khó tin, với tỷ lệ 52% ủng hộ rời đi và 48% muốn ở lại.
Các chuyên gia thăm dò dư luận cho rằng chiến thắng của phe ủng hộ rời EU chủ yếu bắt nguồn từ việc nhiều người Anh lớn tuổi đã bỏ phiếu ủng hộ Brexit, trong khi nhiều người trẻ tuổi lại không đi bỏ phiếu. "Việc đa số người dân hiện nay muốn quay lại EU cũng là do yếu tố nhân khẩu học," Anand Menon, giám đốc tổ chức tư vấn "UK in a Changing Europe" (Vương quốc Anh trong một Âu châu đang thay đổi), nhận định. "Nhiều cử tri lớn tuổi từng ủng hộ Brexit đã qua đời, trong khi nhiều người Anh trẻ tuổi lại có quan điểm ủng hộ Âu châu."
Tuy nhiên, những người ủng hộ giả thuyết cho rằng Brexit chỉ là một "tai nạn", cũng như những ai kỳ vọng vào sự thay đổi về cơ cấu dân số, lại không nhận ra rằng các nguyên nhân cốt lõi dẫn đến cuộc bỏ phiếu Brexit năm 2016 vẫn chưa được giải quyết cho đến tận ngày nay.
Ngược lại: phần lớn những vấn đề mà các nhà hoạch định chính sách Đức đang phải chật vật giải quyết hiện nay đã bắt đầu bộc lộ rõ nét trong suốt bốn tháng diễn ra chiến dịch Brexit cách đây một thập niên, và tiếp tục định hình bầu không khí chính trị đầy căng thẳng tại nhiều quốc gia công nghiệp Tây phương .
Đó là sự phẫn nộ của những người bị lãng quên về mặt chính trị và bị bỏ lại phía sau về mặt kinh tế đối với toàn cầu hóa cùng giới tinh hoa lãnh đạo tiến trình này. Đó là thái độ hoài nghi về tính xác thực của các sự kiện và sự trung thực của giới chuyên gia. Nhưng cũng còn đó nỗi lo sợ về làn sóng nhập cư ồ ạt; chủ nghĩa dân tộc đề cao lợi ích quốc gia ("ưu tiên nước mình") được thổi bùng bởi cảm giác bị choáng ngợp về văn hóa, nỗi sợ đánh mất bản sắc, lòng tự tôn bị tổn thương và tâm lý bài ngoại gay gắt; cùng với việc xử dụng tràn lan các chương trình tự động (bot) trên mạng xã hội để khơi dậy hoặc khuếch đại dư luận.
Tất cả những điều này đã bùng phát lần đầu tiên trong cuộc bỏ phiếu Brexit tại Anh và sau đó trở thành đặc điểm nổi bật của thời đại chúng ta. Chiến dịch "Vote Leave" (Bỏ phiếu rời đi) đóng vai trò như một kênh thể hiện sự phản kháng của số đông đối với hiện trạng chính trị, một hiện trạng mà nhiều công dân đã nổi dậy chống lại vì họ cảm thấy mình đang mất quyền kiểm soát cuộc sống của chính mình. "Giành lại quyền kiểm soát" là lời hứa của những người vận động Brexit vào năm 2016, một lời hứa đến nay vẫn chưa thành hiện thực , và sau đó được các chính trị gia trên khắp các khuynh hướng chính trị tiếp nhận, từ Donald Trump ở Mỹ và Keir Starmer ở Anh cho đến lãnh đạo đảng AfD là Alice Weidel ở Đức.
Tuy nhiên, đồng thời, Brexit cũng đóng vai trò là phép thử thực tế đầu tiên đối với những người theo chủ nghĩa dân túy như Trump và Farage; họ hứa hẹn với những người ủng hộ rằng chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa biệt lập có thể giúp giành lại quyền kiểm soát vận mệnh trong một thế giới đang thay đổi nhanh chóng. Thực tế sau mười năm kể từ cuộc trưng cầu dân ý cho thấy điều hoàn toàn ngược lại đã xảy ra.
Không chỉ Vương quốc Anh phải gánh chịu những tổn thất to lớn về sự thịnh vượng kể từ khi rời khỏi EU; Các nhà kinh tế tại Đại học Stanford – một trường đại học danh tiếng của Mỹ, ước tính rằng GDP của Anh sẽ cao hơn từ "6 đến 8%" nếu Vương quốc Anh vẫn ở lại EU. Theo các báo cáo, Brexit đã khiến đầu tư sụt giảm tới 18%, trong khi việc làm và năng suất lao động đều giảm 4%.
Kết quả cũng tiêu cực không kém đối với mục tiêu chính của những người ủng hộ Brexit: chấm dứt tình trạng nhập cư không kiểm soát. Jonathan Portes, giáo sư kinh tế tại King’s College London, nhận định: "Việc rời khỏi EU đã trao lại cho Anh quyền kiểm soát vấn đề nhập cư, nhưng cử tri lại không hài lòng với kết quả này."
Brexit đã làm giảm đáng kể số lượng lao động từ EU làm việc tại Anh, đồng thời gia tăng mạnh mẽ số lượng lao động đến từ các quốc gia ngoài khối EU. Xét về tổng thể, số lượng lao động sinh ra ở nước ngoài đang sinh sống tại Anh hiện nay cao hơn so với mức lẽ ra đã có nếu Anh vẫn ở lại EU.
Hơn nữa, Brexit đã gây ra vô vàn khó khăn trong việc đưa những người di cư vượt eo biển Manche bất hợp pháp trở lại EU.
Tuy nhiên, không đâu mà khẩu hiệu "Giành lại quyền kiểm soát" lại trở nên nực cười hơn là trong lĩnh vực chính sách đối ngoại và an ninh. Lời hứa của Boris Johnson về một nước Anh "vươn tầm toàn cầu" (Global Britain) đã bị đảo ngược hoàn toàn và trớ trêu thay, điều này lại do chính các lực lượng theo chủ nghĩa dân tộc trỗi dậy từ Brexit gây ra.
Nhà sử học Garton Ash viết: "Nếu nhìn vào viễn cảnh thế giới trong hai thập niên tới, một thế giới với sự cạnh tranh giữa các cường quốc và đế chế, với một nước Nga hiếu chiến về quân sự, một Trung Quốc quyết liệt về kinh tế, và một nước Mỹ sẽ không bao giờ quay lại vai trò gắn kết xuyên Đại Tây Dương đặc biệt như thời hậu chiến năm 1945, thì rõ ràng lựa chọn tốt nhất cho một cường quốc tầm trung như Anh là trở thành một phần của liên minh rộng lớn hơn, bao gồm các quốc gia có chung lợi ích và giá trị cốt lõi."
Việc đưa Anh trở lại khối cũng mang lại lợi ích lâu dài cho EU, xét đến truyền thống tự do, năng lực đổi mới sáng tạo và sức mạnh quân sự của quốc gia này.
Quan điểm của Napoleon cho rằng địa lý quyết định vận mệnh quốc gia là một trong số ít những nguyên lý địa chính trị vẫn giữ nguyên giá trị. Brexit là một nỗ lực nhằm thay đổi thực tế này, nhưng đã thất bại thảm hại. Giờ đây, trọng trách sửa chữa sai lầm lịch sử này đặt lên vai người dân Anh và các nước láng giềng Âu châu.
Vũ Thái An, người lính VNCH, ngày 20-6-2026
