KẾ HOẠCH DUY TRÌ QUYỀN LỰC CỦA AYATOLLAH ALI KHAMENEI -                                          NGAY CẢ KHI ÔNG QUA ĐỜI

Theo WELT - Những người cải cách, những người theo đường lối cứng rắn, hay Lực lượng Vệ binh Cách mạng, ai sẽ lấp đầy khoảng trống quyền lực ở Iran? Lãnh đạo tối cao Ayatollah Ali Khamenei đã chuẩn bị cho cái chết của mình bằng một cấu trúc quyền lực phức tạp. Nhưng liệu cấu trúc này có còn hiệu quả hay không vẫn còn là một câu hỏi.

Rõ ràng, người dân đã bắt đầu ăn mừng trên đường phố Teheran. Các đoạn ghi âm từ nước cộng hòa này, nơi phần lớn bị cô lập khỏi Internet, có thể nghe thấy tiếng reo hò vui mừng, tiếng huýt sáo và tiếng cổ vũ. Donald Trump và quân đội Israel đã tuyên bố về việc tiêu diệt Lãnh đạo tối cao Ali Khamenei. Trước đó, một phát ngôn viên quân đội đã tuyên bố rằng một số chỉ huy khác của lực lượng vũ trang Iran và Lực lượng Vệ binh Cách mạng đã bị tiêu diệt.

Chưa có xác nhận chính thức nào từ Cộng hòa Hồi giáo. Nhưng nếu những gì các nguồn tin của Israel đưa tin là đúng, thì không chỉ bộ máy cầm quyền của Iran bị tiêu diệt. Cơ chế lâu đời được xử dụng để ngăn chặn khoảng trống quyền lực trong trường hợp Khamenei qua đời cũng đã bị hư hại nghiêm trọng. Điều này về cơ bản đặt ra câu hỏi về tính ổn định của chế độ giáo sĩ

Vai trò của Lãnh tụ Tối cao với tư cách là người đứng đầu nhà nước là đặc thù của Cộng hòa Hồi giáo Iran, nhà nước nổi lên sau cuộc cách mạng năm 1979 chống lại Shah Mohammed Reza Pahlavi, một cuộc cách mạng do Ayatollah Ruhollah Khomeini lãnh đạo. Ở một số khía cạnh, hệ thống này giống với hệ thống của Liên Xô. Cũng giống như Liên Xô có một cấu trúc song song của Đảng Cộng sản bên cạnh một nhà nước dân sự, các giáo sĩ Hồi giáo kiểm soát các cấu trúc nhà nước của Iran thông qua các hội đồng của họ. 

Có một tổng thống được bầu cử, Massoud Peseshkian kể từ năm 2024. Tuy nhiên, các cơ quan giáo sĩ quyết định ai đủ điều kiện tranh cử, và định hướng của họ cuối cùng được quyết định bởi Lãnh tụ Tối cao, giáo sĩ cao nhất trong hệ thống cấp bậc giáo sĩ nghiêm ngặt của Iran theo dòng Shia.

Lãnh tụ Tối cao cũng quyết định các định hướng cho chính sách đối nội và đối ngoại của đất nước. Sau cái chết của Khomeini năm 1989, Khamenei được các giáo sĩ cầm quyền khác bổ nhiệm vào chức vụ này. Ngay từ đầu, ông phải dựa vào sự ủng hộ của Vệ binh Cách mạng. Không giống như Khomeini, Khamenei không phải là một "Marja" vào thời điểm Lãnh tụ tối cao đầu tiên qua đời, có nghĩa là, không phải là một trong số ít các giáo sĩ Shia có quyền lực cao nhất. 

Chính ảnh hưởng của các đơn vị tình nguyện chiến đấu đã đưa ông lên nắm quyền. Ngày nay, Vệ binh Cách mạng cũng sẽ tham gia vào quá trình kế vị ông, nếu mọi việc diễn ra theo đúng kế hoạch. Liệu điều đó có xảy ra hay không vẫn chưa rõ ràng sau các cuộc tấn công của Israel và Mỹ.

88 giáo sĩ quyết định người kế vị Khamenei, cho đến lúc đó, một hội đồng ba thành viên điều hành

Theo Điều 111 của Hiến pháp Iran, Lãnh tụ tối cao được lựa chọn bởi hội đồng giáo sĩ cao nhất của Cộng hòa Hồi giáo, Hội đồng Chuyên gia, hiện có 88 thành viên. Nhiều giáo sĩ đã được nhắc đến trong nhiều năm qua như những người kế nhiệm tiềm năng của Khamenei. Trong số đó có cựu Tổng thống Hassan Rouhani, người thuộc phe ôn hòa, có xu hướng ủng hộ việc xích lại gần hơn với cộng đồng quốc tế, lập trường hòa giải hơn về vấn đề hạt nhân, và ưu tiên mở cửa và củng cố nền kinh tế. Tuy nhiên, ảnh hưởng của họ trong hội đồng đã giảm đáng kể.

Một cái tên khác thường được nhắc đến là Mojtaba Khamenei, con trai của nhà lãnh đạo hiện tại. Tuy nhiên, Mojtaba, giống như cha mình trước đây, không có vị thế đặc biệt cao trong giới giáo sĩ. Ông cũng được cho là có sự ủng hộ của Vệ binh Cách mạng và được coi là người theo đường lối cứng rắn. Một nhân vật khác được thảo luận nhiều lần như một người lãnh đạo tiềm năng tiếp theo của cuộc cách mạng là Hassan Khomeini, cháu trai của nhà lãnh đạo đầu tiên. Ông luôn thể hiện sự ủng hộ đối với phe ôn hòa. 

Khi Khamenei gần đây cử ông đến một buổi lễ kỷ niệm lớn về cuộc cách mạng năm 1979 tại quê nhà, điều đó được xem như một dấu hiệu khả dĩ. Tuy nhiên, việc kế vị theo dòng dõi trong gia tộc Khamenei hoặc Khomeini khó có thể được biện minh trong một chế độ vừa lật đổ một triều đại, cụ thể là triều đại của các Shah Pahlavi. Các giáo sĩ khác được nhắc đến như những ứng cử viên, chẳng hạn như Alireza Arafi, phó chủ tịch thứ hai của Hội đồng Chuyên gia, và Mohammad Mehdi Mirbagheri, cũng là một thành viên của Hội đồng, được coi là thuộc phe cứng rắn.

Cho đến khi Hội đồng Tối cao bầu ra người kế nhiệm, một cơ quan gồm ba thành viên sẽ đảm nhiệm các nhiệm vụ của Lãnh tụ Tối cao đã khuất. Cơ quan này bao gồm Tổng thống, người đứng đầu ngành tư pháp và một thành viên của Hội đồng Giám Sát, Hội đồng giáo sĩ cao cấp khác, người đã được Hội đồng Chuyên gia phê chuẩn. Trên thực tế, đây là một sự thỏa hiệp giữa các phe phái khác nhau trong giới cầm quyền. 

Tổng thống đương nhiệm, Peseshkian, thuộc phe được gọi là ôn hòa. Người đứng đầu ngành tư pháp là giáo sĩ Ghulam Hussein Muhseni Ejahi. Ông được coi là người tâm phúc của cựu Lãnh tụ Tối cao Khamenei và là người theo đường lối cứng rắn. Sau khi các cuộc biểu tình nổ ra vào tháng 12, Ejahi tuyên bố rằng những người biểu tình không nên mong đợi bất kỳ sự khoan dung nào từ phía ngành tư pháp.

Hiện chưa rõ ai sẽ được Hội đồng Giám Sát bổ nhiệm làm thành viên thứ 3. Ahmad Yannati, chủ tịch Hội đồng Giám Sát, cơ quan chủ yếu điều chỉnh luật pháp và bầu cử trong nước, được coi là một ứng cử viên tiềm năng. Yannati cũng được coi là một người hết sức bảo thủ. 

Nhìn chung, các bổ nhiệm của Khamenei trong những năm gần đây đã làm suy yếu phe ôn hòa và cải cách trong các hội đồng giáo sĩ. Nếu tầng lớp tinh hoa này tiếp tục nắm quyền, mọi dấu hiệu đều cho thấy phe cứng rắn, và các đồng minh của họ, Lực lượng Vệ binh Cách mạng, sẽ càng mạnh lên. Họ có tầm quan trọng đặc biệt do hai cơ quan khác sẽ trở nên then chốt nếu Khamenei thực sự qua đời.

Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao của Iran theo truyền thống cố vấn cho Lãnh tụ Tối cao về các vấn đề quốc phòng. Các thành viên của hội đồng bao gồm đại diện từ chính trường, quân đội chủ lực, Lực lượng Vệ binh Cách mạng và các cơ quan tình báo. Lực lượng Vệ binh Cách mạng rõ ràng là lực lượng quân sự mạnh nhất trong hội đồng. Có thể dự đoán rằng cơ quan này giờ đây sẽ đóng vai trò quyết định nếu chế độ thực hiện các kế hoạch dự phòng của mình. 

Mới tháng 8 năm ngoái, Khamenei đã thành lập một cơ quan nhỏ hơn nữa trong hội đồng, Hội đồng Quốc phòng Quốc gia, nhằm mục đích tiếp nhận quyền chỉ huy quân sự trong trường hợp khủng hoảng.

Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao của Iran theo truyền thống cố vấn cho Lãnh tụ Tối cao về các vấn đề quốc phòng. Các nhân vật cấp cao mà Khamenei bổ nhiệm cũng nhằm mục đích đảm bảo sự cân bằng giữa các phe phái trong chế độ. Ali Larijani, một trong những chính trị gia hàng đầu phục vụ lâu nhất của Iran và là người tâm phúc trung thành nhất của Lãnh tụ tối cao, được bổ nhiệm làm Chủ tịch Hội đồng Quốc phòng. Ông được coi là nhân vật đứng trên các phe phái.

Tổng thống ôn hòa Peseshkian trở thành người đứng đầu Hội đồng Quốc phòng, và Ali Shamkhani, một sĩ quan quân đội cao cấp và cựu chỉ huy trong Lực lượng Vệ binh Cách mạng, đồng thời là người ủng hộ trung thành của Khamenei, trở thành Thư ký của cơ quan lãnh đạo quân sự mới. Ông được xem là ngôi sao đang lên của giới lãnh đạo, đặc biệt trong trường hợp, sau cái chết của Khamenei, việc chuyển giao quyền lực có trật tự cho một giáo sĩ kế nhiệm không thành hiện thực và Lực lượng Vệ binh Cách mạng nắm giữ toàn bộ quyền lực.

Toàn bộ cấu trúc này đã được coi là một cơ chế để đảm bảo sự tồn tại của chế độ nếu Khamenei chết giữa cuộc chiến. Việc Lực lượng Vệ binh Cách mạng trực tiếp hoặc gián tiếp nắm quyền, ví dụ như thông qua một cấu trúc khẩn cấp dựa trên quân sự, gần đây đã được các chuyên gia thảo luận ngày càng nhiều như một kịch bản thực tế. Nhưng hiện tại, không rõ nhân vật chủ chốt nào còn sống.

Suốt cả ngày, nhiều phương tiện truyền thông đưa tin Tổng thống Peseschkian đã thiệt mạng trong các cuộc tấn công của Israel và Mỹ. Gia đình ông và Ngoại trưởng Araghchi đã phủ nhận điều này. Israel không xác nhận các báo cáo, nhưng tối thứ Bảy 28-2, đã thông báo rằng Shamkhani, đồng minh của Vệ binh Cách mạng và là nhân vật quyền lực trong cơ cấu khẩn cấp thời chiến, đã thiệt mạng. 

Nhà của Shamkhani đã bị phá hủy trong các cuộc tấn công của Israel hồi tháng Sáu năm ngoái, và chính vị chỉ huy này đã được cứu thoát khỏi đống đổ nát. Sau đó, ông đã trả lời phỏng vấn và đáp trả những kẻ tấn công bằng một câu nói trích dẫn từ bộ phim chính kịch về nhà tù Hollywood năm 1973 "Papillon": "Đồ khốn, ta vẫn còn sống!" Giờ đây, Shamkhani dường như đã thất bại. Và không ai biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo ở Iran.

Vũ Thái An, người lính VNCH, ngày 1-3-2026