DO THÁI ĐANG TÌM CÁCH GIẢM SỰ PHỤ THUỘC VÀO VIỆN TRỢ QUÂN SỰ CỦA MỸ
Artikel von Heißler, Julian (Wirtschaftswoche), ngày 6-9: Thưa ông Kandel, Israel đang trong tình trạng chiến tranh. Tuy nhiên, nền kinh tế lại tăng trưởng khoảng 15% trong quý hai, trong khi những tháng trước đó thực tế lại bị suy giảm. Ông giải thích thế nào về sự bùng nổ này? Eugene Kandel: Quý một chịu ảnh hưởng nặng nề bởi chiến tranh nên không phản ánh đúng thực trạng, ngoại trừ việc chiến tranh đang diễn ra. Tuy nhiên, đất nước đã bị tê liệt vào tháng Hai: trong vòng bốn ngày, khoảng một nghìn hỏa tiễn đạn đạo đã trút xuống chúng tôi. Dù có thiệt hại vật chất, nhưng quan trọng hơn cả là người dân không đi làm và trẻ em không đến trường. Mọi người đều ở nhà hoặc trong các hầm trú ẩn. Điều đó giải thích cho sự sụt giảm trong quý một. Nếu loại trừ khoảng thời gian bị gián đoạn đó và chỉ tính đến thời gian người dân thực sự làm việc, thì xu hướng tăng trưởng vẫn là tích cực. Do phải đối mặt với các mối đe dọa bên ngoài thường trực, chúng tôi sống trong một thực tế hoàn toàn khác biệt so với người Âu châu. Vì vậy, xét về khía cạnh kinh tế, chúng tôi có khả năng chống chịu tốt hơn nhiều. Chúng tôi đã chứng minh điều này nhiều lần.
Ông cần giải thích rõ hơn về điều đó. Nếu nhìn vào dữ liệu kinh tế hàng năm trong 25 năm qua và tìm kiếm các sự kiện tiêu cực lớn, về cơ bản bạn sẽ thấy 3 sự kiện: cuộc khủng hoảng tài chính do chính chúng tôi gây ra vào năm 2003, đại dịch Covid, và năm đầu tiên, hay đúng hơn là một năm rưỡi đầu tiên của cuộc chiến gần đây. Bạn hầu như không thấy dấu vết nào của các cuộc chiến tranh khác hay cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu trong dữ liệu hàng năm. Ngay cả hiện nay, cuộc chiến ở Israel cũng không nhất thiết hiện rõ và thường không được cảm nhận trong cuộc sống thường ngày. Còn việc một bộ phận lớn dân cư bị ảnh hưởng bởi căng thẳng sau sang chấn (PTSD) ở các mức độ khác nhau lại là một vấn đề khác.
Việc cảm nhận trực tiếp về chiến tranh là một chuyện. Nhưng còn những tác động gián tiếp thì sao, ví dụ như giá năng lượng tăng cao hay chuỗi cung ứng bị gián đoạn? Chúng tôi cũng có lợi thế về mặt này, quan trọng nhất là nguồn cung năng lượng nội địa. Về sản xuất điện, chúng tôi phần lớn không phụ thuộc vào giá năng lượng trên thị trường toàn cầu: khoảng 75% lượng điện được sản xuất từ khí đốt trong nước với mức giá cố định. Khi còn phụ trách chính sách khí đốt trong chính phủ, tôi đã bảo đảm rằng giá khí đốt không còn bị neo theo giá dầu nữa. Quyết định đó từng gây nhiều tranh cãi. Khi giá dầu lao dốc ngay sau đó, nhiều người đã gọi tôi là kẻ ngốc. Và khi giá dầu tăng trở lại sau này, cũng chẳng ai cảm ơn tôi cả. Tuy nhiên, kết quả là ngày nay chúng ta phần lớn không còn bị ảnh hưởng bởi những biến động giá cả trên thị trường toàn cầu.
Điện là một chuyện, còn giá xăng dầu lại là chuyện khác. Ở khía cạnh này, chúng tôi cũng đã thực hiện các biện pháp phòng ngừa mang tính cơ cấu. Israel áp mức thuế rất cao đối với xăng dầu. Hệ quả là, những thay đổi về giá dầu thô dẫn đến mức biến động phần trăm tại các trạm xăng thấp hơn nhiều so với, chẳng hạn như ở Mỹ. Người dân cũng đã quen với việc giá cả biến động, dù chỉ là do sự thay đổi của tỷ giá hối đoái. Chúng tôi cũng được hưởng lợi từ việc đồng đô la giảm giá trong thời gian xảy ra chiến tranh; điều này đã phần nào bù đắp cho những biến động về giá.
Đáng tiếc là không có nhiều bài học có thể rút ra từ cách tiếp cận đó. Tại sao vậy? Tôi chưa bao giờ hiểu tại sao Donald Trump, chẳng hạn, lại không bảo vệ thị trường nội địa. Ông ấy hoàn toàn có thể triệu tập các nhà sản xuất trong nước đến Phòng Bầu dục và nói với họ: "Tôi không muốn các anh tăng giá trong nước. Đây chỉ là đợt tăng giá tạm thời, không có lý do gì để kiếm thêm lợi nhuận từ cuộc chiến này cả." Với tầm ảnh hưởng chính trị của mình, có lẽ chẳng công ty năng lượng lớn nào dám chống lại ông ấy. Xét cho cùng, chi phí sản xuất của các công ty đâu có thay đổi. Việc họ có thể xuất khẩu năng lượng với giá cao hơn về mặt lý thuyết không phải là một lập luận thuyết phục. Đó hoàn toàn là những khoản lợi nhuận bất ngờ (Windfall profits). Chỉ cần một lời kêu gọi như vậy, Trump đã có thể tránh được rất nhiều rắc rối về mặt chính trị.
Quay lại chuyện Israel: Bất chấp khả năng phục hồi và sự tăng trưởng mạnh mẽ mà ông đã mô tả, các nhà phân tích dự báo mức tăng trưởng khoảng 4% trong năm nay, nhà nước vẫn đang gánh khoản thâm hụt ngân sách khoảng 5%. Tại sao nợ lại cao như vậy? Tất cả là do chi phí chiến tranh. Nếu nhìn vào quỹ đạo tăng trưởng tiêu chuẩn từ 3 đến 4% mỗi năm trong thập kỷ tới, thì cuộc chiến này thực chất tương đương với việc giảm tốc độ tăng trưởng đi nửa điểm phần trăm. Đó là mức có thể kiểm soát được, nhất là khi một cú sốc như vậy chỉ xảy ra 30 năm một lần. Tuy nhiên, xét trong khoảng thời gian một, hai hoặc ba năm, chi phí bỏ ra lại là con số khổng lồ.
Israel đã ở trong tình trạng chiến tranh từ năm 2023. Liệu có nguy cơ xảy ra cú sốc nợ vào một thời điểm nào đó không? Tôi không nghĩ vậy. Tỷ lệ nợ trên GDP của Israel hiện ở mức khoảng 69%. Vào năm 2003, con số này ở mức xấp xỉ 100%. Sau đó, tỷ lệ này đã giảm xuống mức khoảng 60%. Trong khi các quốc gia khác tiến tới mức 80, 90 hoặc 100% sau cuộc khủng hoảng tài chính, thì Israel lại đi theo hướng ngược lại. Trong giai đoạn từ năm 2008 đến 2013.
Israel đã ở trong tình trạng chiến tranh từ năm 2023. Liệu có nguy cơ xảy ra cú sốc nợ vào một thời điểm nào đó không? Tôi không cho là vậy. Tỷ lệ nợ trên GDP của Israel hiện ở mức khoảng 69%. Năm 2003, con số này là khoảng 100%. Sau đó, tỷ lệ này đã giảm xuống mức khoảng 60%. Trong khi các quốc gia khác tiến tới mức 80, 90 hoặc 100% sau cuộc khủng hoảng tài chính, thì Israel lại đi theo hướng ngược lại. Từ năm 2008 đến 2013, chúng tôi là một trong hai quốc gia duy nhất được nâng hạng tín nhiệm; thậm chí Mỹ còn bị hạ bậc. Điều đó đã giúp chúng tôi bước vào cuộc khủng hoảng COVID-19 với sự chuẩn bị kỹ lưỡng. Tỷ lệ nợ đã tăng lên khoảng 72% trong thời gian phong tỏa nhưng sau đó lại giảm xuống dưới 60%. Hiện nay, bất chấp chi phí khổng lồ của cuộc chiến, tỷ lệ này đang ở mức 69%. Đó là lý do tại sao tôi không thấy có nguy cơ xảy ra khủng hoảng nợ. Chúng tôi đang ở một vị thế tương đối thuận lợi.
Tuy nhiên, Israel nhận được khoản viện trợ quân sự tài chính hào phóng từ Mỹ. Viện trợ của Mỹ không mang tính quyết định. Năm 2025, khoản này lên tới 3,8 tỷ USD, trong khi ngân sách quân sự là khoảng 48 tỷ USD. Chúng ta nên giảm dần sự phụ thuộc vào khoản hỗ trợ quân sự này vì nó tạo ra những bất đồng không cần thiết. Hơn nữa, đó là con dao hai lưỡi: một phần lớn số tiền phải được chi tiêu tại Mỹ, điều này cũng làm ràng buộc các nguồn lực từ ngân sách thông thường. Trong một số trường hợp, Israel thậm chí còn chuyển hoạt động sản xuất sang Mỹ để tuân thủ quy định này. Việc đó đi kèm với cái giá phải trả. Theo đánh giá của tôi, hầu hết các nhà hoạch định chính sách đều hiểu rằng Israel nên sớm thoát khỏi sự phụ thuộc này.
Liệu điều đó có khả thi trong bối cảnh chiến tranh đang diễn ra? Chúng tôi đã chi gần 400 tỷ shekel cho cuộc chiến này. Chúng tôi cũng có thể chi tới 410 tỷ. Tất nhiên, chúng tôi sẽ cảm nhận được gánh nặng chi phí. Tuy nhiên, nếu tối ưu hóa việc chi tiêu và nhờ đó tạo ra việc làm ngay tại Israel thay vì ở Mỹ, thì tác động sẽ ít đau đớn hơn nhiều người nghĩ. Xét từ góc độ kinh tế vĩ mô, tôi không cho rằng vấn đề này mang tính quyết định.
Các cuộc chiến tranh ở Trung Đông cũng đã ảnh hưởng đến quan hệ kinh tế trong khu vực. Israel cảm nhận được tác động này ở mức độ nào? Cần phân biệt rõ giữa các hiệp định hòa bình với Jordan và Ai Cập với quan hệ cùng Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) và Bahrain. Trong trường hợp của Jordan và Ai Cập, các hiệp định này do giới lãnh đạo chính trị thúc đẩy và, theo một nghĩa nào đó, được áp đặt từ trên xuống đối với người dân. Hầu như không có lợi ích kinh tế đáng kể nào thu được, ngoại trừ khí đốt tự nhiên. Câu chuyện với UAE lại hoàn toàn khác biệt.
Khác biệt như thế nào? Ngay cả trước khi Hiệp định Abraham được ký kết, đã có khoảng 500 công ty Israel hoạt động tại UAE. Đó là một "bí mật ai cũng biết": sự hợp tác vẫn diễn ra nhưng không thể công khai. Khi quan hệ được chính thức hóa, mọi thứ đã diễn ra rất nhanh chóng. Ngay cả trước khi ký kết, Bộ Du lịch UAE đã yêu cầu mọi khách sạn phải cung cấp thực phẩm kosher (thực phẩm tuân thủ luật ăn uống của người Do Thái). Đó là điều mà ngay cả ở Israel cũng hiếm thấy! Khi tôi đến Dubai vào ngày 17 tháng 9 năm 2020, giữa đại dịch Coronavirus, tôi đã nhận được sự chào đón nồng nhiệt. Các bộ trưởng và lãnh đạo doanh nghiệp đã cùng gặp gỡ. Tình hình hoàn toàn khác so với quan hệ với Jordan. Ở đó, người ta có thể hợp tác tốt sau cánh cửa đóng kín, nhưng lại không muốn bị nhận diện là người Israel khi đi trên phố. Ngược lại, tại UAE, một bầu không khí cởi mở đã hình thành ngay lập tức.
Liệu xung đột với Iran có làm thay đổi điều gì trong vấn đề này không? Không có thay đổi căn bản nào. Hãy lấy ví dụ này: trong thời gian xảy ra xung đột, Emirates là hãng hàng không duy nhất vẫn tiếp tục các chuyến bay đến Israel. Mối quan hệ này dựa trên lợi ích chung chứ không phải sự cưỡng ép. Chỉ vài ngày sau khi đến Israel, đại sứ UAE đã gặp tôi và nói: "Chúng tôi muốn hợp tác kinh doanh và đầu tư." Ngày nay, sự hợp tác diễn ra trên các lĩnh vực quân sự, an ninh, tình báo và thương mại. Do tâm lý công chúng, phần lớn các hoạt động này vẫn diễn ra kín đáo, nhưng phạm vi hợp tác lại rất rộng rãi.
Trước khi chiến tranh nổ ra, đã có những nỗ lực nhằm bình thường hóa quan hệ với các quốc gia Ả Rập khác, chẳng hạn như Ả Rập Saudi. Liệu có thể quay lại thời điểm đó không? Theo quan điểm của tôi, các sự kiện ngày 7 tháng 10 cũng nhằm mục đích ngăn chặn tiến trình bình thường hóa, và xét về khía cạnh đó, họ đã thành công. Tuy nhiên, các mối liên hệ vẫn được duy trì. Suy cho cùng, việc Israel hợp tác với Ả Rập Saudi một cách kín đáo hay công khai không quan trọng bằng việc mối liên kết đó vẫn được duy trì. Một khi xung đột chấm dứt và công cuộc tái thiết Dải Gaza bắt đầu, sự hợp tác nhiều khả năng sẽ nhanh chóng gia tăng trở lại. Một sự đổ vỡ hoàn toàn sẽ gây ra nhiều tổn thất, nhưng chừng nào các lợi ích chung vẫn còn, sự hợp tác vẫn có thể tiếp diễn trong nhiều năm mà không cần đến một thỏa thuận chính thức.
Có sự phẫn nộ lan rộng về cách Israel tiến hành cuộc chiến ở Dải Gaza—cả trong thế giới Ả Rập lẫn Tây phương. Vậy mà ông lại kỳ vọng mọi thứ sẽ sớm trở lại trạng thái bình thường ở một mức độ nào đó sao? Tôi chưa bao giờ khẳng định rằng Israel đã làm mọi việc đúng đắn trong cuộc chiến này. Có nhiều điều lẽ ra cần được thực hiện khác đi và tốt hơn. Tuy nhiên, chừng nào Hamas còn tiếp tục tấn công Israel và sử dụng chính người dân của mình làm lá chắn sống, thì câu hỏi đặt ra là công dân của bên nào quan trọng hơn, công dân nước mình hay công dân phía bên kia. Hamas không thể tiêu diệt Israel. Đó là lý do tại sao mục tiêu của họ là giết càng nhiều người ở Dải Gaza càng tốt, qua đó tạo áp lực chính trị lên Israel. Theo quan điểm của tôi, dư luận quốc tế chưa hiểu thấu đáo mối liên hệ này, điều vô tình tạo thêm động lực để Hamas đẩy người dân của mình vào vòng nguy hiểm. Dù vậy, tôi tin rằng làn sóng phẫn nộ trong thế giới Ả Rập sẽ lắng xuống nhanh hơn so với ở châu Âu hay Mỹ. Các quốc gia Ả Rập hiểu rõ bản chất của Hamas. Và phần lớn họ cũng coi tổ chức này là một đối thủ.
Hãy chuyển sang vấn đề Iran. Trước cuộc tấn công của Mỹ và Israel, eo biển Hormuz vẫn mở cửa. Giờ thì nó đã bị đóng lại. Mọi chuyện sẽ kết thúc ra sao? Theo tôi, kết cục của cuộc chiến này không thể là việc Teheran kiểm soát vĩnh viễn khu vực này. Tuy nhiên, trong vòng 3 đến 4 năm tới, eo biển Hormuz có thể trở thành điểm yếu lớn nhất của Iran, bởi khi đó họ sẽ là bên duy nhất còn phụ thuộc vào tuyến đường này. Các quốc gia vùng Vịnh và những nước khác sẽ xây dựng các đường ống dẫn dầu, khiến việc vận chuyển qua eo biển này trở nên không còn cần thiết. Điều này cũng giúp họ tránh được các cuộc tấn công của lực lượng Huthi ở khu vực Sừng Phi châu. Khi đó, Ả Saudi, Oman, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Kuwait và Iraq có thể thực hiện việc xuất cảng dầu mỏ nằm ngoài phạm vi ảnh hưởng của Iran.
Việc mở rộng cơ sở hạ tầng như vậy sẽ rất tốn kém, đặc biệt là tại một khu vực đầy biến động. Tàu thuyền cũng có thể bị cướp hoặc bị phá hủy. Mặc dù các đường ống dẫn dầu cũng cần được bảo vệ, nhưng vấn đề an ninh không phải là điều gì quá mới mẻ. Và đúng là xây dựng đường ống rất tốn kém, nhưng đó chỉ là khoản đầu tư một lần. Chi phí cho một đường ống có công suất 4 triệu đơn vị không cao gấp đôi so với đường ống có công suất 2 triệu; thực tế, con số này có lẽ chỉ cao hơn khoảng 20%. Xét đến rủi ro tuyến đường vận chuyển có thể bị phong tỏa, việc xây dựng hai hoặc 3 đường ống song song là một quyết định hợp lý. Việc này đòi hỏi nguồn vốn, nhưng lại giúp giảm chi phí vận hành và gia tăng lợi nhuận về lâu dài. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng nếu Iran trở nên hòa bình, các khoản đầu tư vào cơ sở hạ tầng như vậy sẽ trở nên không cần thiết. Trong kịch bản đó, giá dầu cũng sẽ thấp hơn đáng kể. Song, chừng nào nền tảng tư tưởng của hệ thống Iran vẫn không thay đổi, các quốc gia láng giềng vẫn phải chuẩn bị ứng phó với những rủi ro này.
Vũ Thái An, người lính VNCH, ngày 7-9-2026
